Artykuły prasowe brzmią alarmująco, sugerując, że depresja będzie najczęstszą chorobą na świecie, a każdy drugi Polak zachoruje na raka. Taka narracja może wywołać u czytelnika poczucie bezsilności wobec własnego zdrowia. Warto jednak pamiętać, że partnerem tych analiz jest Polmet, krajowa sieć ośrodków medycznych, której misją jest inspirowanie pacjentów do regularnej troski o zdrowie.
Dane historyczne a współczesna rzeczywistość
Jeśli urodziłeś się w Poznaniu między 1839 a 1865 rokiem, nie oglądałbyś tego filmu, ponieważ wtedy nie było internetu. Nawet gdyby istniał, duża część z was nie żyłaby do wieku, w którym moglibyście zrozumieć te słowa. Co czwarty z was zmarł jako niemowlę, czyli przed ukończeniem 12 miesięcy. Nawet jeśli unikniesz śmierci w pierwszym roku, w tamtym czasie prawie połowa dzieci umierała przed piątym rokiem życia.
Śmiertelność w dawnych czasach
Analizując dane z innych okresów w historii innych części świata, zauważamy zaskakującą podobieństwo w południowej części dzisiejszego Peru między 400 p.n.e. a 550 n.e., gdzie prawie 50 procent dzieci umierało przed dojrzewaniem. Podobnie w starożytnym Peru prawie połowa dzieci umierała przed dojrzewaniem. W średniowiecznym Rzymie, Japonii i starożytnym Egipcie dane pokazują społeczeństwa żyjące tysiące kilometrów od siebie, oddzielone tysiącami lat historii, a mimo to cierpiało na ten sam ból.
Każde drugie dziecko umierało. Bardzo wysoka śmiertelność niemowląt i dzieci oznaczała, że mniej niż 300 lat temu oczekiwana długość życia na świecie wynosiła około 30 lat. Wzrosła ona prawie 1,5 raza w 2019 roku. W Polsce na początku X wieku średnia długość życia wynosiła 26 lat. Zgodnie z danymi GUS w 2019 roku średnia długość życia mężczyzn w Polsce wynosiła 74 lata, a kobiet około 82.
Iluzja krótkiego życia w przeszłości
Jednak nie oznacza to, że większość ludzi w XVIII wieku umierała w wieku około 26 lat. Największym wyzwaniem było przeżycie dzieciństwa w średniowiecznej Anglii. Na przykład osoby, które przeżyły do 25 roku życia, najczęściej umierały w wieku około 50 lat. Dziś żyjemy znacznie dłużej. Od 1960 do 2020 roku średnia długość życia mieszkańców Ziemi wzrosła o 18 lat u mężczyzn i ponad 19 lat u kobiet.
Choroby wieku
Niestety, nasze ciało ulega znaczącym zmianom z czasem. Ponadto wiele chorób koreluje z wiekiem, co oznacza, że mają znacznie większą szansę na wystąpienie w starości. Tak jest w przypadku raka. Rak jest chorobą genów, fragmentów DNA zawierających instrukcje dla wszystkich mechanizmów działających w naszych komórkach. Im dłużej żyjemy, tym więcej czasu jest na gromadzenie się błędów w genach i rozpoczęcie powodowania problemów.
Z wiekiem spada sprawność układu odpornościowego i system nadzoru procesów zachodzących w komórkach pogarsza się. Mniejsza jest szansa, że nieprawidłowe procesy zostaną zahamowane. Dlatego z czasem rośnie ryzyko raka. Każde drugi przypadek nowotworów złośliwych w Polsce wykrywa się u osób w wieku 65 lat i więcej. Śmiertelność na raka płuc jest 10 razy wyższa w tej grupie niż u młodszych osób. To samo dotyczy innych chorób.
Zmiany fizjologiczne starzenia
Liczba zmian zachodzących w naszym ciele w wyniku starzenia się jest ogromna i obejmuje m.in. stopniowe zmniejszanie się wzrostu ze względu na utratę masy kostnej, pogorszenie funkcjonowania większości narządów, takich jak nerki, płuca, serce i mózg. Czy jesteśmy dziś chory częściej niż dawniej? Nie można tego tak stwierdzić. Nie można mówić o rzeczywistym wzroście liczby chorób. Bardziej trafne byłoby stwierdzenie, że obecnie diagnozujemy większą liczbę chorób, pacjenci częściej odwiedzają lekarzy. Mamy znacznie lepsze metody diagnostyczne i nieporównywalnie większą dostępność usług medycznych niż dawniej.
Wniosek z badań historycznych
Często mówi się na przykład, że w dawne czasy rak był rzadki. Tymczasem badanie z 2021 roku przeprowadzone przez PCE Mitchella z Uniwersytetu Cambridge i współpracowników przedstawia tę kwestię w zupełnie innym świetle. Przeanalizowali oni 143 szkielety z sześciu średniowiecznych cmentarzy w Anglii z okresu VI do wczesnego XV wieku, czyli przed rozprzestrzenieniem się papierosów i zanieczyszczeń przemysłowych. Ich wyniki dowodzą, że nowotwory złośliwe występowały już wtedy z tak samo wysoką częstością jak obecnie, co obala mit o rzadkości raka w przeszłości.