Od dłuższego czasu śledzę z dużym zainteresowaniem prace prowadzone wewnątrz historycznego Opactwa OO. Cystersów w Szczyrzycu, które właśnie nabierają tempa w kierunku otwarcia nowej atrakcji turystycznej i kulturalnej. Mowa o powstającej Izbie Pamięci Tomasza Falla, postaci kluczowej dla lokalnej tradycji muzycznej, która przybyła tutaj pod koniec XIX wieku z pozornie krótkotrwałym zamiarem wykonania pojedynczego zlecenia. Jak się jednak okazało, losy sprawiły, że mistrz ten nie tylko wykonał swoją pracę, ale również osiadł w Szczyrzycu, by związać z tym miastem resztę swojego długiego i bogatego życia twórczego. Decyzja o stworzeniu takiej ekspozycji wydaje mi się absolutnie słuszna, ponieważ pozwala na zachowanie pamięci o człowieku, który swoim rzemiosłem wpisał się w historię regionu na wiele dziesięcioleci, wpływając na dźwięk i atmosferę miejscowych świątyń.
Rozległa przestrzeń dla historii i muzyki
Nowa ekspozycja nie będzie ograniczona do jednego, małego pokoju z kilkoma eksponatami, lecz zajmie imponującą przestrzeń trzech sal oraz czternastu stanowisk tematycznych. Takie rozplanowanie pozwala na szczegółowe przybliżenie biografii Falla, jego pracy warsztatowej oraz znaczenia organów w kontekście sakralnym i społecznym tamtych czasów. Każdy z przygotowanych punktów zwiedzania został starannie zaprojektowany, aby prowadzić odwiedzającego przez kolejne etapy życia mistrza, od jego przybycia do ostatecznego uznania jako jednego z najważniejszych organmistrzów regionu. Dzięki temu zwiedzający nie będą czuć się przytłoczeni nagłym napływem informacji, lecz będą mogli stopniowo wchłonąć wiedzę na temat skomplikowanego mechanizmu instrumentów dętych.
Warto podkreślić, że oprócz aspektu historycznego, Izba Pamięci kładzie ogromny nacisk na edukację i zrozumienie zasad działania organów kościelnych. To nie jest miejsce, gdzie można tylko popatrzeć na stare zdjęcia czy dokumenty, ale przestrzeń, która zachęca do głębszego zastanowienia się nad tym, jak powstawał dźwięk w XIX-wiecznych świątyniach. Praca Falla była niezwykle precyzyjna i wymagała nie tylko wiedzy teoretycznej, ale także niezwykłej zręczności manualnej oraz zrozumienia akustyki konkretnych pomieszczeń sakralnych. Ekspozycja ma na celu pokazanie, że organy to nie tylko instrument muzyczny, lecz również skomplikowana maszyna inżynierska, która wymagała stałej konserwacji i dbałości o każdy jej element.
Rewolucja w podejściu do muzealnictwa
Co wyróżnia tę nową inicjatywę spośród setek innych muzeów historycznych w Polsce, to całkowite odejście od tradycyjnego modelu „nie dotykać” na rzecz pełnej interaktywności. Zwiedzający nie będą biernymi obserwatorami wystawionych artefaktów, lecz staną się współtwórcami doświadczenia, które oferuje im Izba Pamięci Tomasza Falla. Organizatorzy postawili na zaangażowanie zmysłów, a w szczególności słuchu i dotyku, co jest niezwykle ważne przy prezentacji tematyki muzycznej i rzemieślniczej. Taka forma edukacji historycznej jest znacznie bardziej skuteczna niż czytanie suchych opisów pod szkłem, ponieważ pozwala na bezpośrednie przeżycie procesów, które miały miejsce sto lat temu.
Jednym z najbardziej intrygujących elementów nowej ekspozycji będzie możliwość własnoręcznego podpompowania modelu organów przed przystąpieniem do gry. To fascynujące rozwiązanie, które pokazuje, jak bardzo fizyczna była praca organisty w tamtych czasach, zanim pojawiły się nowoczesne systemy wentylacji i elektryczne pompownice powietrza. Goście będą musieli przyłożyć nieco siły, aby napompować miechy modelu, co pozwoli im zrozumieć wysiłek, jaki wkładano w utrzymanie ciągłości dźwięku podczas długich nabożeństw czy koncertów muzycznych. Jest to doskonała lekcja historii techniki i muzyki, która łączy w sobie elementy fizycznej aktywności z artystycznym wyrazem.
Sam proces podpompowywania organów ma na celu przybliżenie mechanizmu działania tego instrumentu od podstaw, pokazując zależność między pracą mięśni a powstającym dźwiękiem. Nie każdy zdaje sobie sprawę z faktu, że tradycyjne organy kościelne wymagały stałego dopływu powietrza, który często generowany był przez pomocników lub mechanizmy ręczne. Interakcja ta pozwala na doświadczenie tego procesu na małą skalę, co jest niezwykle cenne dla młodszej publiczności, która przywykła do natychmiastowych rezultatów i braku konieczności wkładu fizycznego w odbiór sztuki. Dzięki temu modelowi goście zrozumieją, że muzyka organowa to nie tylko gra klawiszami, ale także dbałość o źródło energii napędzającej instrument.
Po odpowiednim napompowaniu modelu, zwiedzający będą mieli możliwość zagrania na nim, co zamknie pełne koło doświadczenia od przygotowania instrumentu po jego wykonanie. Ta sekwencja działań jest starannie zaplanowana, aby podkreślić wagę każdego etapu procesu muzycznego i rzemieślniczego w epoce Tomasza Falla. Nie chodzi tu tylko o rozrywkę, lecz o głębokie zrozumienie kontekstu historycznego, w którym działał mistrz organów, oraz docenienia trudności, z jakimi borykali się wykonawcy tamtych czasów. Taka forma nauki jest nie tylko przyjemna, ale przede wszystkim trwała w pamięci, ponieważ angażuje ciało i umysł jednocześnie.
Środki unijne na rzecz kultury transgranicznej
Realizacja tak ambitnego projektu nie byłaby możliwa bez wsparcia finansowego ze strony Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, który udzielił dofinansowania w wysokości ponad 3,3 miliona euro. Kwota ta jest inwestycją nie tylko w lokalną turystykę Szczyrzycy, ale także w budowanie mostów kulturowych między Polską a Słowacją, z którą region ten historycznie i geograficznie się łączy. Projekt ma charakter polsko-słowacki, co oznacza, że korzyści z jego realizacji odczuwać będą mieszkańcy obu stron granicy, sprzyjając wymianie idei i doświadczeń w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego.
Dofinansowanie unijne pozwoliło na zastosowanie nowoczesnych technologii i materiałów przy tworzeniu ekspozycji, co gwarantuje trwałość i bezpieczeństwo prezentowanych obiektów oraz interaktywnych elementów. Bez tych środków trudno byłoby wyobrazić sobie tak rozbudowaną infrastrukturę edukacyjną w ramach istniejącej struktury opactwa cysterskiego. Inwestycja ta wpisuje się w szersze strategie rozwoju regionu, mające na celu zwiększenie atrakcyjności turystycznej Małopolski i przyciągnięcie nowych grup odwiedzających z różnych zakątków Europy.
Warto też zauważyć, że projekt ten ma wymiar edukacyjny wykraczający poza same granice Szczyrzycy, stając się modelem dla innych placówek muzealnych w regionie. Pokazuje on, jak skutecznie można łączyć historię z nowoczesnymi metodami nauczania, tworząc przestrzenie przyjazne zarówno dzieciom, jak i dorosłym poszukującym głębszego zrozumienia przeszłości. Izba Pamięci Tomasza Falla ma stać się punktem zapalnym kultury, gdzie historia ożywa poprzez dotyk, słuch i aktywny udział zwiedzających w procesie twórczym.
Osobiście uważam, że otwarcie takiej Izby Pamięci to ogromny sukces dla lokalnej społeczności, która od lat dba o zachowanie pamięci o wybitnych osobistościach związanych z Szczyrzycem. Tomasz Fall zasługuje na to, aby jego imię i dzieło były znane szerszemu gronu odbiorców, a nie tylko wąskiemu kręgu historyków muzyki czy lokalnych pasjonatów. Ekspozycja ta będzie doskonałym miejscem spotkań dla rodzin, grup szkolnych oraz turystów zagranicznych, którzy chcą poznać unikalny charakter małopolskich opactw i ich dziedzictwa muzycznego.
Z niecierpliwością czekam na oficjalne otwarcie Izby Pamięci, aby samodzielnie przetestować interaktywne stanowiska i ocenić jakość przygotowanej ekspozycji. Mam nadzieję, że odwiedzający docenią wysiłek wkładany w tworzenie tak nietypowego miejsca, które łączy w sobie powagę historii z radością odkrywania nowych mechanizmów muzycznych. To krok w kierunku nowoczesnego muzealnictwa, które nie bałagani się w przeszłości, lecz czyni ją żywą i dostępną dla każdego, kto postanowi odwiedzić Szczyrzyc.
Na zakończenie chciałbym zauważyć, że inicjatywy takie jak ta budują dumę lokalną i pokazują, że region ten ma bogate zasoby kulturowe, które warto promować na arenie międzynarodowej. Izba Pamięci Tomasza Falla to dowód na to, że historia może być interesująca, gdy tylko zostanie odpowiednio zaprezentowana i dopasowana do oczekiwań współczesnego odbiorcy. Liczę, że projekt ten stanie się wzorem dla innych inwestycji kulturalnych w Polsce, zachęcając do większego zaangażowania w ochronę i popularyzację dziedzictwa narodowego.