Współczesne społeczeństwa europejskie mierzą się z trudnym wyzwaniem demograficznym, które często opisuje się jako proces zaniku populacji. Proste recepty i błędne interpretacje sugerujące, że ludzie po prostu nie chcą mieć dzieci, są w tym kontekście fałszywe. Musimy spojrzeć chłodno na rzeczywiste przyczyny i skutki tego zjawiska, nie tylko w Polsce, ale w całej Europie.
Skala problemu w Polsce i Europie
Jeśli średnia liczba urodzeń dla danej populacji kobiet jest poniżej dwóch dzieci na kobietę w perspektywie długoterminowej, zaczynają się poważne problemy. W Polsce pierwsze szybkie spadki wskaźnika urodziwości miały miejsce w latach sześćdziesiątych, jednak prawdziwy upadek nastąpił trzydzieści lat później, podczas transformacji politycznej. Wskaźnik urodziwości spadł wtedy z około dwóch do około 1,2 i utrzymuje się na tym poziomie do dziś.
Sytuacja jest podobna w krajach Unii Europejskiej i tak jest od około trzech lub czterech dekad. W latach sześćdziesiątych w Europie urodziło się co roku około siedmiu milionów dzieci, ale w 2020 roku liczba ta spadła do zaledwie czterech milionów. Europa więc szybko depopuluje się, co ma poważne konsekwencje dla gospodarki i systemu emerytalnego.
Przyczyny ekonomiczne spadku urodziwości
Demografowie dzielą przyczyny upadku demograficznego na dwie główne kategorie: kwestie ekonomiczne i kulturowe. Oba czynniki są równie ważne. Przyczyny ekonomiczne spadku urodziwości obejmują utratę stabilności zatrudnienia oraz trudności w uzyskaniu własnego mieszkania. Badania wykazały, że jednym z kluczowych czynników dla kobiet, aby zdecydować się na ciążę, jest posiadanie stałego kontraktu pracy.
Drugim istotnym czynnikiem jest własne mieszkanie, współdzielone z partnerem, a trzecim jest bezpieczna relacja, zazwyczaj deklarowana jako małżeństwo. Rynek nieruchomości stał się w ostatniej dekadzie niebezpiecznie niestabilny. Mieszkanie zostało ekstremalnie komodyfikowane, jakby było czymś takim jak biżuteria czy luksusowy przedmiot, a nie dachem nad głową, gdzie można czuć się bezpiecznie i planować przyszłość.
Wpływ indywidualizmu na relacje społeczne
Innym czynnikiem hamującym urodziowość, wskazanym przez niektórych ekspertów, jest kwestia tak zwanego indywidualizmu społecznego. Najprostszy sposób na jego opis to myślenie w kategoriach własnego ja i organizowanie życia głównie ze swoim małżonkiem lub partnerem. Badania wykazały, że większość krajów zachodnich, w tym Polska, ma silny i rosnący indywidualizm.
Dlaczego to jest tak ważne? Ponieważ wysoki indywidualizm nie sprzyja budowaniu więzi społecznych, przyjaźni, więzi rodzinnych ani trwałych relacji między ludźmi. Konsekwencje nadmiernej indywidualizacji to atomizacja, spadek wzajemnego zaufania, spójności społecznej oraz izolacja społeczna. W rezultacie mamy mało dzieci, ponieważ ludzie czują się samotnie i nie mają wsparcia w wychowywaniu potomstwa.
Myty dotyczące niechęci kobiet do macierzyństwa
W sferze publicznej często postawiona jest teza, że spada urodziowość, ponieważ kobiety nie chcą mieć dzieci. Z wyjątkiem tego, że to nieprawda. Badania nad luką urodzeniową, czyli porównywanie pożądanej liczby dzieci do rzeczywistej liczby urodzonych dzieci, pokazują, że kobiety chciałby urodzić więcej dzieci, niż urodziły. Takie dane zostały uzyskane we wszystkich krajach europejskich w różnych badaniach przez wiele lat.
Problemem jest trudność w nawiązywaniu relacji, uzyskiwaniu stabilnego zatrudnienia i posiadaniu mieszkania, a nie niechęć do dzieci. Ale ten obraz jest jeszcze bardziej złożony. W wielu krajach europejskich wiek, w którym urodzono pierwsze dziecko, wynosi około 30 lat, co jest wynikiem opóźnienia wejścia na rynek pracy i budowania stabilności życiowej.
Prognozy na przyszłość populacji Europy
Obecnie Unia Europejska ma około 450 milionów ludzi. Tymczasem, według badania opublikowanego w Daneset, kraje Unii Europejskiej w 2007 roku mogą mieć zaledwie 300 milionów ludzi, co jest mniej niż obecnie Stany Zjednoczone. Polacy sami, jeśli sytuacja nie ulegnie poprawie dzisiaj, mogą liczyć zaledwie na około 20 milionów na początku XXI wieku, co jest drastycznym spadkiem w porównaniu do populacji sprzed II wojny światowej.
Podsumowanie i wnioski
System, który obecnie funkcjonuje, sprawia, że wspomniane wskaźniki są dziś niższe niż podczas II wojny światowej. Musimy zrozumieć, że nie jest to kwestia braku chęci, lecz brak warunków do życia w rodzinie. Bez stabilnego zatrudnienia, dostępnego mieszkania i silnych więzi społecznych, trudno jest o budowanie wielodzietnych rodzin w Europie.
Wyzwanie demograficzne wymaga kompleksowych rozwiązań, które uwzględnią zarówno aspekty ekonomiczne, jak i kulturowe. Musimy działać szybko, aby odwrócić tendencje spadkowe i zapewnić przyszłość dla kolejnych pokoleń w naszym regionie.