Każdego roku ludzie opuszczają gabinet lekarza z nietypowym przepisem, który różni się od standardowych terapii farmakologicznych. Zamiast tradycyjnych leków takich jak tabletki, strzykawki czy maści, pacjenci otrzymują zalecenie dotyczące światła – a dokładniej terapii świetlnej. Aby zrozumieć, jak to działa, warto wyjść z gabinetu i przeniesić się do doliny, gdzie nadchodzi zima.
Sezonowe zmiany w naturze i ich odzwierciedlenie u ludzi
Gdy nadchodzi zima, krótsze dni wywołują kaskadę zmian w mózgach mieszkańców tych regionów. W świecie dzikich zwierząt obserwujemy, że dzikie świnki schodzą do swoich nor na hibernację, a sęki zmieniają futro z brązowego na białe. Ptaki przestają śpiewać, a cała przyroda wchodzi w stan spoczynku. Badacze odkrywają, że podobne zmiany zachowań sezonowych zachodzą również u niektórych ludzi.
Zrozumienie SAD i jego objawów
Około 1% populacji cierpi na zaburzenie afektywne sezonowe, czyli SAD, które jest zaburzeniem nastroju oznaczanym epizodami depresji powtarzającymi się w określonych porach roku. Większość przypadków SAD występuje jesienią i zimą, gdy dni są najkrótsze. Chociaż wielu ludzi doświadcza łagodnych zmian w energii lub apetycie podczas zimy, SAD jest znacznie poważniejsze.
Jego objawy w dużej mierze pokrywają się z depresją niesezonową i mogą obejmować powszechne odczucia smutku, utratę zainteresowania aktywnościami, nieprzekonującą się zmęczenia, dramatycznych zmian w snie i wadze, a także myśli samobójcze. Rozpoznanie tych symptomów jest kluczowe dla wczesnego leczenia.
Rola zegara biologicznego i melatoniny
Nadal istnieje wiele, czego nie rozumiemy na temat SAD, ale badacze mają dwie główne teorie dotyczące tego, co może to wywołać – obie dotyczą zmian w codziennych rytmach naszego ciała, znanych również jako rytm dobowy. Gdy światło dociera do naszych oczu, komórki wrażliwe na światło w siatkówce wysyłają sygnał, który przemieszcza się wzdłuż nerwu wzrokowego do jądra nadskrzyżowania.
Ten fragment mózgu jest czasem nazywany naszym zegarem biologicznym, ponieważ reguluje nasze codzienne rytmy czujności, temperatury ciała, produkcji hormonów i wzrostu komórek. Każdej nocy po zachodzie słońca zegar biologiczny sygnalizuje uwalnianie melatoniny, hormonu wywołującego sen. Dla większości ludzi to uwalnianie melatoniny jest spójne niezależnie od pory roku.
Teorie dotyczące przyczyn zaburzenia
Jednak jedna teoria sugeruje, że nie jest to przypadek dla niektórych osób z SAD. Zamiast tego, gdy dni stają się krótsze, ich zegary biologiczne sygnalizują wydzielanie melatoniny przez dłuższy czas każdej nocy. Tego rodzaju zmiana rytmu dobowego nie jest wcale nieznanym zjawiskiem – sęki i dzikie świnki zmieniają wygląd i zachowanie w zimie ze względu na przedłużone uwalnianie melatoniny.
Badacze rozważają dwie główne hipotezy. Jedną z hipotez jest to, że w przeciwieństwie do większości ludzi, niektórzy jednostki z SAD mają siatkówki, które nie potrafią dostosować się do większej wrażliwości na światło w zimie. Druga hipoteza sugeruje, że SAD nie jest związane z trwaniem uwalniania melatoniny, ale raczej z całkowitym przesunięciem czasu rytmów dobowych podczas zimy.
Przesunięcie fazy rytmu dobowego
Może to objawiać się jako przesunięcie fazy, czyli szybko działający zegar biologiczny, lub opóźnienie fazy, czyli wolno działający zegar biologiczny. Opóźnienie fazy może wyjaśniać, dlaczego wielu ludzi z SAD ma trudności z wstawaniem rano. W istocie ich hormony mówią im, że wciąż jest noc.
Ale ponieważ nie jest jasne, w jaki sposób żadne z tych zmian rytmu dobowego mogłoby powodować tak znaczące zmiany nastroju, większość badaczy uważa, że grają w tym inne czynniki. Na przykład, podobnie jak w przypadku depresji niesezonowej, ludzie z SAD są bardziej skłonni do powtarzającego się myślenia negatywnego nazywanego rumiacją.
Czynniki genetyczne i kulturalne
Zazwyczaj są też bardziej pesymistyczni co do zimy. Tak bardzo, że niektórzy eksperci uważają, że życie w kulturach, które cenią sezon zimowy, może oferować pewną ochronę przed SAD. I choć nie istnieje pojedynczy gen SAD, istnieje wiele genów, które zwiększają ryzyko, co może być powodem, dla którego SAD może występować w rodzinach.
Odwrotne zjawisko sezonowe
Inną zagadką jest to, że niektórzy ludzie z SAD doświadczają odwrotnego zjawiska sezonowego: letniej depresji. Może to być wywołane zbyt dużą ilością światła, ale być może również ciepłem i wilgotnością. Na szczęście, pomimo tych zagadek, lekarze mają skuteczne metody leczenia, w tym terapię świetlną, która pomaga regulować rytm dobowy i poprawia nastrój.