W ubiegłym roku Najwyższa Izba Kontroli podjęła się kompleksowej kontroli siedmiu miejskich spółek komunalnych z województwa małopolskiego. Głównym celem tych działań była ocena, czy jednostki te prowadziły działalność w sposób prawidłowy i zmierzający do efektywnego zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej.
Objęte kontrolą spółki komunalne
Kontrola objęła dziesięć jednostek na terenie naszego regionu. Do grupy badanych należały trzy urzędy miejskie, w tym właśnie urząd miasta Nowego Sącza oraz urzędy miast Kraków i Bochnia. Wśród kontrolowanych spółek prawa handlowo-gospodarczego z większościowym udziałem samorządów znalazły się m.in. Sądeckie Wodociągi Spółka z o.o.
Badania obejmowały również przedsiębiorstwo Nova, które w Nowym Sączu zajmuje się odbiorem i zagospodarowaniem odpadów komunalnych oraz innych firm miejskich. NIK szczegółowo przeanalizowała także kwestie personalne, mianowicie kształtowanie wynagrodzeń członków zarządów oraz rad nadzorczych w badanych jednostkach.
Naruszenia przepisów i niegospodarne wydatki
W każdej z kontrolowanych spółek stwierdzono obecność szeregu naruszeń obowiązujących przepisów prawa. Najczęstsze błędy dotyczyły niewłaściwego prowadzenia postępowania w zakresie zamówień publicznych oraz nadmiernych i nieuzasadnionych wydatków na usługi zewnętrzne.
Specjalną uwagę kontrolerzy zwrócili także na darowizny, które były udzielać przez spółki. W wielu przypadkach wsparcia finansowe udzielano na realizację zadań niezwiązanych bezpośrednio z podstawową działalnością gospodarcą tych podmiotów.
Wynagrodzenia członków zarządów i rad nadzorczych
Jednym z kluczowych punktów analizy była ocena zasad ustalania i wypłacania wynagrodzeń dla kadry zarządzającej oraz rad nadzorczych. NIK wskazała, że w każdej sprawdzanej spółce stwierdzono nieprawidłowości związane z tym tematem.
Kwoty zawyżenia wynagrodzeń członków Rad Nadzorczych w latach 2022-2024 były znaczące. W Sądeckich Wodociągach suma ta wynosiła łącznie 657 tysięcy złotych, podczas gdy w spółce Nova nieprawidłowości kosztowały budżet dodatkowe 272 tysiące.
Nieuzasadnione odprawy po rezygnacji
Kontrolerzy uznali za całkowicie nieuzasadnione wypłacenie niemal 106 tysięcy złotych w postaci odpraw dwóm byłym członkom zarządu Sądeckich Wodociągów. Od te pieniądze zostały przyznane po złożeniu przez nich rezygnacji ze sprawowania funkcji, co skutkowało rozwiązaniem umów z przyczyn nieleżących po stronie spółki.
Kwestia zakazu konkurencji i odszkodowań
Sprawa tzw. zakazu konkurencji byłego prezesa oraz wiceprezesa Sądeckich Wodociągów była szeroko komentowana przez władze Nowego Sącza. Prezydent miasta informował mieszkańców, że odeszłym prezesom wypłacono duże kwoty z budżetu państwa.
Obecny zarząd spółki po przeprowadzonym audycie również skierował sprawę do prokuratury. Jednak NIK wskazała na ciekawy aspekt prawny – zapisy umów o zarządzanie dawały prawo do odszkodowania za powstrzymanie się od działalności konkurencyjnej.
Negospodarność wypłat i ryzyko sądowe
Mimo że w regionie panował brak konkurencji, co czyniło te wydatki niegospodarnymi, spółka z nowym zarządem nie wypłaciła tych odszkodowań. Łączna wartość nienależnych płatności wynosiła 211 tysięcy złotych.
Narażenie się na wystąpienia byłych prezesów drogą sądową może narazić spółkę na dodatkowe koszty, które są wciąż niepewne. Sprawa w sądzie jeszcze się nie zakończyła i wynik końcowy zależy od dalszych działań prawnych obu stron konfliktu.
Darowizny a transparentność finansowa
Oprócz wniosków sformułowanych w wystąpieniach pokontrolnych, NIK wskazała organom wykonawczym gmin na konieczność wzmocnienia nadzoru właścicielskiego. Dotyczy to zwłaszcza udzielania darowizn przez spółki z udziałem gminy.
Zasady postępowania przy aktywach pieniężnych
Dla pełnej transparentności działań o charakterze finansowym, organy spółek komunalnych powinny zostać zobligowane do przyjęcia i wdrożenia zasad postępowania. Odnosi to się mianowicie do rozporządzania składnikami aktywów pieniężnych celem udzielania darowizn.
Dobra praktyka zamiast obowiązku prawnego
Ustalenie takich procedur wobec braku obowiązku prawnego byłoby przejawem dobrej praktyki zarządzania. NIK oczekuje, że właściciele spółek zobligują je do wdrożenia tych zasad dla zapewnienia pełnej przejrzystości.
Skierowane zawiadomienia i wnioski
Najwyższa Izba Kontroli skierowała dwa zawiadomienia do prokuratury w sprawie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa działania na szkodę dwóch spółek. Dotyczy to Wodociągów Miasta Krakowa S.A. oraz Sądeckich Wodociągów Spółka z o.o.
Problemy ze zamówieniami w firmie Nova
Jednocześnie NIK skierowała jedno zawiadomienie do Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych, dotyczącą udzielenia przez spółkę Nova zamówienia publicznego bez zastosowania ustawy Prawo o zamówieniach publicznych.
Podział usług księgowych na mniejsze części
W spółce Nova stwierdzono m.in., że poprzedni zarząd zamawiał zewnętrzne usługi księgowe bez przetargów. Dzieląc je na krótsze okresy i niższą wartość, w ciągu dwóch lat wydano w ten sposób niemal 800 tysięcy złotych.
Podsumowanie kontroli NIK
Kontrola przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli wykazała szeroki zakres problemów w małopolskich spółkach komunalnych. Od nieprawidłowości kadrowych po błędne procedury zamówień publicznych, lista usterek jest długa.
Ważność wyników dla mieszkańców
Niezależnie od tego czy dane spółki przynosi zysk czy stratę, ich zadaniem jest skuteczna realizacja zadań na rzecz mieszkańców. Każde złe zarządzanie finansami lub niewłaściwe wykorzystywanie środków publicznych jest nie do przyjęcia w demokracji.
Podsumowanie działań prokuratorskich
Sprawdzane spółki to m.in. Wodociągi Miasta Krakowa, MPEC w Bochni oraz Nowe Sączu i inne jednostki regionu. Wyniki kontroli stanowią ważny dokument dla wszystkich podmiotów publicznych działających na terenie województwa małopolskiego.
Gdzie znaleźć pełne informacje
Z pełnym komunikatem NIK oraz treścią obszernych wystąpień pokontrolnych skierowanych do poszczególnych spółek można zapoznać się bezpośrednio na oficjalnej stronie internetowej Najwyższej Izby Kontroli. Tam dostępne są szczegółowe raporty dotyczące każdego z analizowanych przypadków.