Początki czci cudownego wizerunku
Zdaniem historyków badających rozwój pobożności religijnej na tych ziemiach, kult obrazu zaczął się rozwijać jeszcze wtedy, gdy znajdował się on we wnętrzu kościoła franciszkanów. Już w roku 1596 prowincjał zakonu franciszkańskiego opisując stan nowosądeckiego konwentu wspominał o wiszącym tam cudownym wizerunku Chrystusa Przemienionego. Wówczas, na przełomie XVI i XVII wieku, Nowy Sącz doświadczał wielu nieszczęść wojennych oraz epidemii, które sprzyjały naturalnemu rozwijaniu się głębokiej pobożności religijnej wśród mieszkańców.
Już w roku 1611 obraz cudownie ocalał z wielkiego pożaru miasta, co uznano za wyraźny znak z niebios potwierdzający świętość tego miejsca. Dla historii kultury i wiary lokalnych społeczności ważna jest również postać magnata Konstantego Lubomirskiego, który pełnił funkcję starosty sądeckiego oraz podczaszego koronnego.
Magnat ten, wdzięczny za cudowne uzdrowienie któregoś z jego bliskich, jako wotum wdzięczności postanowił wybudować osobną kaplicę dedykowaną właśnie dla tego świętego obrazu. Ta pierwotna kaplica została później przebudowana i dziś jest właściwym kościołem ewangelickim znajdującym się na terenie dawnego klasztoru.
Złota era łask i cudów
Pośród osób doznających autentycznych łask od Boga wymieniają w źródłach z tamtych czasów elitę kraju, mianowicie Stanisława Jordana będącego miecznikiem chełmskim oraz Szymona Szczawnickiego wojewodę brzesko-kujawskiego. Opisujący owe cuda ksiądz Bernardyn Sikorski pisał w swej relacji: nie wspominam tak wiele innych i przelicznych łask oraz cudów, które ludzie różnych stanów, wieku, wciąż przy tym obrazie świętym doznawali i nieustannie doznają.
Już te same wota, tablice, portrety i różne drogie srebra zawieszenia, które znajdują się obecnie w Kaplicy Przemienienia, są dowodem że były darem dziękczynnym za otrzymane łaski od Zbawiciela. Tylko przez dwa lata 1618–1620 przybyło do kaplicy aż dwadzieścia dziewięć nowych wotów składanych z wdzięczności.
Działalność Bractwa Przemienienia Pańskiego
Wyrazem pobożności i czci dla wizerunku jest również tradycyjne pisanie litanii oraz pieśni do Przemienienia Pańskiego, a także odmawianie samej nowenny. W tym okresie działało również Bractwo Przemienienia Pańskiego założone przez Franciszkanów sądeckich, które niestety zniknęło wraz z kasatą klasztorną w XVIII wieku.
Ks. Jan Sygański pisał: Licznymi cudami wsławił Pan Bóg ten starodawny obraz. Od roku 1611 do 1763 naliczono oficjalnie osiemnaście autentycznych łask cudownych potwierdzonych przez kościelne sądy.
Odpust i potwierdzenie papieskie
Burmistrz, rajcy i ławnicy Nowego Sącza w imieniu miasta zatwierdzili wiarogodność cudownego obrazu osobnym aktem dnia 13 czerwca roku 1767. Papież Klemens XIII na prośbę Franciszkanów sądeckich potwierdził ustawę bractwa Przemienienia Pańskiego i wzbogacił je hojnymi odpustami.
Z kasatą jednak zakonu franciszkańskiego upadło to bractwo, a cześć cudownego obrazu przez czas dłuższy poszła w niepamięć. Nawet nie miał osobnego ołtarza, lecz wisiał zapylony na ścianie kościoła farnego.
Odrodzenie kultu pod koniec XVIII wieku
Dopiero Grzegórz XVI zaniedbaną cześć jego na nowo wskrzesił, udzielając 20 sierpnia roku 1845 odpustu zupełnego tym wszystkim, którzy w uroczystość Przemienienia Pańskiego zwykłych dopełnili warunków. Odtąd też corocznie dzień szósty sierpnia obchodzi się uroczyście w całej parafii nowosądeckiej przy licznym współudziale pobożnych i pielgrzymów z stron dalszych.
Rzeczywiście historia ta trwa po dzisiejszy dzień, a tradycja nie została przerwana przez wieki przemian politycznych czy społecznych. Świadczą o tym tysiące pielgrzymów odwiedzających Sądecką Górę Tabor oraz świadectwa zapisane w księgach parafialnych.
Kryzys przenosin i decyzja biskupa
Dowodem na żywy kult obrazu jest również sprawa jego przeniesienia w końcu XVIII wieku. Wówczas klasztor franciszkański został skasowany przez Austriaków, a budynki były szykowane do sprzedaży.
Pojawił się nawet pomysł aby obraz wyjechał do Starego Sącza co jednak spotkało się z gwałtownym sprzeciwem mieszkańców Nowego Sącza. Sygański pisał: Oparło się temu miasto, dowodząc że cudowny obraz Przemienienia Pańskiego łączy się ściśle z założeniem Nowego Sącza.
Dowodzono też że od niepamiętnych czasów szczególniejszą cześć od mieszkańców odbiera i że więc z powodu przeniesienia jego do Starego Sącza powstałoby wielkie pomiędzy ludem wzburzenie i narzekanie. Tymi względami spowodowany ówczesny dziekan kollegiaty ks. Wojciech Mroziński wniósł prośbę do konsystorza tarnowskiego o zatrzymanie obrazu.
Biskup nominat ks. Jan Duval przychylił się do jego prośby wskutek czego obraz w myśl rozporządzenia biskupa przeniesiony został cichaczem do kościoła farnego dnia 2 września roku 1785.
Czas zapomnienia i nowe życie
Kult obrazu nieco przygasł na początku XIX wieku kiedy po przenosinach trafił na boczną ścianę sądeckiej fary która zresztą też straciła na znaczeniu nie była już kolegiatą. Został pokryty kurzem – pisał o cudownym wizerunku długoletni proboszcz kościoła św Małgorzaty ks prałat dr Stanisław Lisowski.
Szybko jednak szczególnie dzięki przeniesieniu do bocznego a w XX wieku do głównego ołtarza kult na nowo ożył i zaczął przyciągać coraz więcej wiernych z okolic. Warto doda że kult obrazu ciągle żyje i nie skończył się na dawnych wiekach.
Cudowne łaski współczesne
Są nimi wiszące wokół ołtarza z cudownym obrazem liczne wota składane przez chorych którzy odzyskali zdrowie dzięki modlitwie pod tym świętym wizerunkiem. W Księdze Parafialnej za lata 1977–2005 odnotowano ponad pięćdziesiąt cudownych łask potwierdzonych przez kościelne instancje.
Historia tego serca religijnego Sądecczyzny pisze się więc dalej i będzie kontynuowana jeszcze w przyszłości dzięki zaangażowaniu duchowieństwa oraz pobożności wiernych. Nowy Sącz pozostaje jednym z najważniejszych centrów pielgrzymkowych na ziemiach polskich obok innych sanktuariów takich jak Matka Boska w Bochni.
Dziś obraz ten jest nie tylko przedmiotem czci historycznej ale żywym źródłem łask dla pokoleń wierzących. Tradycja ta łączy się z duchowością franciszkańską oraz katolicką tradycją regionu sądeckiego od niepamiętnych czasów.
Każdy pielgrzym wchodząc do Bazyliki czuje atmosferę wiary i nadziei która towarzyszy temu miejscu przez wieki. Historia tego obrazu jest lekcją wytrwałości, wdzięczności oraz niezłomnej wiary w cuda Boże.
Zapraszamy wszystkich zainteresowanych historią religii na ziemiach polskich do zapoznania się z tym unikalnym dziedzictwem kultury chrześcijańskiej. Kult Przemienienia Pańskiego jest żywym dowodem na to że Bóg działa wśród nas i odpowiada na nasze modlitwy.